Aqoonyahan Dr. Cali Jimcaale Axmed waa aqoonyahan Soomaaliyeed oo caan ah, sidoo kalena ah gabayaa curin og jaadadka maansada, filim-sameeye, iyo baare ku xeeldheer aqoonta dhaqanka iyo cilmiga bulshadaba. Waxa uu geed-fadhi u ahaa; isbarbardhigga cilmiga suugaanta, daraasaadka filimada, daraasaadka Afrika. Waxa hubaal ah inuu si gaar ah diiradda u saaray: dhaqanka Soomaaliyeed, af-Soomaaliga, hiddaha iyo sheekooyinka afka laga dhaxlo. Burburkii iyo kala haadkii kaddib, waxa uu bare ka noqday jaamacado ku yaal carriga Maraykanka, sida Queens College, City University of New York.

Marxuumku waxa uu ahaa gabayaa iyo qoraa sumcad ku dhex leh shacabka Soomaaliyeed iyo bulshada Geeska Afrika. Haddii aan wax uun ka tilmaanno xeeldheeraha wax-soosaarkiisa iyo qoraalladiisaba, waxay inta badan ka hadlaan: aqoonsiga Soomaalinnimada, qurbaha iyo jaahwareerka tahriibka, xusuusta iyo hiddaha faca weyn ee aan isugu gudbino werinta afka iyo dheg-ku-xambaarka. Muhiimadda uu leeyahay Prof. Cali Jimcaale Axmed haddii aan soo koobno waa “shaqsi kaalin weyn ka ciyaaray ilaalinta iyo faafinta dhaqanka Soomaaliyeed, isaga oo isku xiraya hiddaha soo jireenka ah iyo aqoonta casriga ah”. Xeeldheeruhu, waxa uu xijaabtey 31-Mar, 2026-kii.

Maansadani, waa howraar kooban oo aan ka jeediyey munaasabad baroordiiq iyo duco ahayd oo lagu qabtay 9, Abriil-2026 Masraxa Prof. Shiriif Saalax ee Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed, maansada “Guntanihii Dadweynaha” waxa ayna tidhi sidatan;

Awrka gibilka loo xiray

Gonda-jiidka lagu raray

Guuraha habeennimo

Guradiisa lagu ridey

Gurmadkii u heelnaa

Gaawaha u culi jirey

Afka goosankiisiyo

Kasmadii geyiga tiil

Garka wiilka haystaa

Foolaadka go’ay buu

Gobka haraca weyn iyo

Guryasamo ku furayaa.

****************

Gundhigeedda xaajadu

Waxay galabta joogtaa

Garbadduubku weynaa

Galaayuusku badanaa

Gocashadan xanuunka leh

Geeridu ku marantahay

Gabalaaxsanmaynee

Gacalkiyo qaraabooy

Miyey golaha keeneen?

****************

Guullow Allahayoow

Godka iilka loo qoday

Gaso iyo Ganuun baa

Gogol loogu fidiyeye

Gasiin awliyaad iyo

Gocosada macaan iyo

Gomonshaaga miidda leh

Ugu gaaci sabadkiyo

Goofkiyo hareeraha.

***************

Garaadkii aqoontiyo

Gabbaadkii ogaalkiyo

Geedkii hadhka lahaa

Gorfayntii fankeenniyo

Galoolmudhay iftiinkii

Suugaanta guunka ah

Giraanteedu culustahay

Gorgorkii u sahantegey

Galalkeeda faaqidey

Godlin jirey tiraabaha

Gaaggaxa ka caagnaa

Guullaha awoodda leh

Gacantiisu weyntahay

Geeridu xaq weeyee

Cali galabta oofsaday

Guranaa kashaydii

Godob lama gunnaystee

Godka xeerku culusaa

Miyaan geed la tegayaa?

******************

Guntanihi dadweynaha

Waajibkiisa gudan jirey

Gunta, seeska sheekada

Guntimaha ku xiri jirey

Oo gogoldhig ararliyo

Gabalgabal u qori jirey

Guullaha awoodda leh

Gacantiisu weyntahay

Geeridu xaq weeyee

Cali galabta oofsaday

Guranaa kashaydii

Godob lama gunnaystee

Sirta gabaygu culusaa

Miyaan giisi karayaa?

*****************

Guntanihi dadweynaha

Waajibkiisa gudan jirey

Gunta, seeska sheekada

Guntimaha ku xiri jirey

Oo gogoldhig ararliyo

Gabalgabal u qori jirey

Guullaha awoodda leh

Gacantiisu weyntahay

Geeridu xaq weeyee

Cali galabta oofsaday

Guranaa kashaydii

Godob lama gunnaystee

Guurow ha joogee

Miyaan guuxi karayaa?

****************

Guntanihi dadweynaha

Waajibkiisa gudan jirey

Gunta, seeska sheekada

Guntimaha ku xiri jirey

Oo gogoldhig ararliyo

Gabalgabal u qori jirey

Guullaha awoodda leh

Gacantiisu weyntahay

Geeridu xaq weeyee

Cali galabta oofsaday

Guranaa kashaydii

Godob lama gunnaystee

Giishkiyo Madiixii

Miyaan gaado karayaa?

*****************

Guntanihi dadweynaha

Waajibkiisa gudan jirey

Gunta, seeska sheekada

Guntimaha ku xiri jirey

Oo gogoldhig ararliyo

Gabalgabal u qori jirey

Guullaha awoodda leh

Gacantiisu weyntahay

Geeridu xaq weeyee

Cali galabta oofsaday

Guranaa kashaydii

Godob lama gunnaystee

Geeraarku culusaa

Miyaan goohi karayaa.

             Waxaa Tiriyay:

 Macallin, Maxamuud Cali Aadan Hoorri

The post GUNTANIHII DADWEYNAHA (WAA MAANSO LOO TIRIYAY PROF. CALI JIMCAALE) appeared first on Akademiye Goboleedka Af Soomaaliga AGA.

Nayaayiro iyo u naallood adduunyo ma daysid. Hawo iyo hammi adduun habeenna kaama baxo, se hilinka aad u marayso haadaamaha ka qodan ma dhaadsanid mana dhugatid!.

Adigu awawyaashaa baad eersataa oo aad haaraan iyo habaar la hareer joogtaa “Waxay na badeen liidasho iyo lur adduun” baad laabtaada ugu sheekaysaa. Facyawgii kaa waa wreynaana adiga ayay ku eedeeyaan “Ma dhallinyaraa joogta gu’yaashan saw dad aan waxba ogayn oo moogayaal ahi may kicin” bay kugu hiifaan.

Intaas far baad fiiqdaa oo eedbaad jeedisaaye horta yaad haysataa? “Waa in sidan wax laga beddelaa. Bulshadu waa inay danteeda garataa. Qashinka waa in waddooyinka laga nadiifiyaa” sidaas uun baad hawl ugu tilmaamaysaa cid aadan garanayn. Wa ayo kuwaasi? Yaa kaa xiga oo aad xilkaas ku dhaliilaysaa!. Wa ayo bulshadan aad jeeddaa? Adiga yaa hawlgabka kaa dhigay? Haddii qofba qof dhaliilo oo sidaas halla sameeyo mooyee la waayo hebal sidaas ha sameeyo, anna waxaas baan samaynayaa cid tiraahda, ma sammada ayay malaa’iigi innooga soo degi! Moojiye waadigaas sida nin dool ah indhaha wax ka deyaya afkana ka duryamaya! Ma aqaan Ayaan darro iyo nacasnimo midka ay kaa tahaye waadigaas daba ruclaynaya midka rubadda ku jaraya.

Waadigaas naftaada gaajaysan hafraya ee hadh iyo habeen ku haya: “Annagaa idin maamulna! Annagaa dalka ugu taajirsan! Hadda kabo dacas baad ka leedahay, dharna shaatigan caddaaday iyo surwaalkan kugu dul madhay! Quudna quraac baad ka cuntaa qadadana daydaygeedaad dabadhilif u noqotaa! Nin qatan oo qaawan wadigan ah ee haddana qasriyasda qof qabiilkaagaahi u daalay ku baanaya! Danbiga uu galo ka aad isku reerka tihiin waadigaas indhaha ka data ee midka reeraha kale uunxaashida, xajiimaynta iyo xisaabinta daba wada!.

Hebel kolka uu gef sameeyo waadigas haybtiisa haysta oo kolba eed dusha u saaraya. Ma qof baa qabiil duudka saarikara?. Weligaa laguuma sheegin in qof, qof ka xuni uu jiro balse qabiil qabiil ka xuni aanuu jirin. Caddaaladdarro baad adigu ka cabataa, balse waadigaas adigu dhakhtarka aad bukaannada u kala hormaydso, indho garasho iyo qof jeclaysi ku kala wada. Sawdigan aan duqayda iyo dadka ka soo horreeyayba eegayn ee Kaahin oo hadda yimid ka horraysiiyay wadaaddan adhaxda ka liicday, aragga yaraysay ee itaal darraysay! Waxa aan jeedaa islaantan maryaha madaw wadata ee dirqiga ku luudaysa!

Arxan daranidaa! Oo caqli xumidaa abaal aad u gasho daaye xaqeeda ah inay Kaahinkan hadda yimid ee sida boqorka aad u horkacaysay iyo Siraaddii aad mardhawayd, sii daadahaynaysayba ay ka soo horreeysay. Xoogga iyo cududda ay duqdaasi sugayso saw adiga ma aha!. Ogor aniga ayaaba gardarane maxaan kugu giriifi sawta Soomaalidu tiraahda: “Tiisaba daryeelaa tukale ku dara” adigiibaaba walhad ahe maxaanba kuugu wayrixi! Adigaas aan waxba ka sarriiganayn baa caddaalad darro cid ku sheega, oo
intaas sadbursi iyo nin jeclaysi ka cawda. Dhoohane iyo mid dhiman ka aad tahay garanmaayee wa adigaas waxaad dadka ku haysato adigu u haliilaya!.

Ishaada ayaa laga arkaye adna ma dhiifoonid iyaguna kuuma arxamaan. Sida xaabada ayay dabka kuugu shitaan oo danahooda kugu fushadaan; maxay kuugu nixi saw Soomaalidu kuma maahmaado “Laxiba shilahay is dhigtaa lagu qalaa” nin naftiisa nafaqaynayaa sawkan adiga iyo kuwo kaleba galaaftay. Maxaan keligaa kuu haystaa oo kuula yaabi malaha kuwan adaaba ugu wanaagsan sawkuwan intii taashka talada loo sudhay, tacsiyayn mooyee aan tamar kale lahayn”

Waxaad tahay wiil nolosha aad u jecel, dhimashada waad necebtahay haddii aad
wadka cago kagaga carari karto malaha weligaaba maad is taagteen! Waxaad sidataa bambo, haa, banbo weliba ay gaanjadu ka furantahay. Waadigaas la ordaya ee aan kolna istaagayn in aad noolato waad raabtaa Se caqli kuma ladhid! waadigan xiiqsan ee xiimaya banbadan aad gacxanta midig ku sidato ee aad, la ordayso naftaada iyo dadkaba waad uga cabsanaysaa haddana xal ma haysatid mana heshid. Horta aad heshide ma is waydiisayba weligaa!.

Adigu ma tuurtid iyaguna kaama dhigaan. Waadigan ordaya uune xaggeed ku carari? Dhibaato aad gacmaha ku sidato sideed u rabtaa inaad ka badbaaddo? Milil aanad hoos ugu degin sideed korka uga dhayaysaa? Xumaan aadan xididdada u siibin sideed u dabar jaraysaa?

Banbada adaaba la ordaya e sideed nolol ku rabtaa?. Waad aragtaa in aanay gaanjo lahayne maad iskaga carartid? BUG, aah, alla dhiigga… dhiigga lugtaay.. uuu uuu… araxda ayaa jabtay. Kani waa mayd… kuwani waa dhaawac culus wii wii wii! anbalaastani qayla dheeraa.. horta adigu waad nooshahay. Shalay waad badbaadday, se berri ma noolaan! moojiye sawdigan weli la ordaya banbadii bilaa gaanjada ahayd!

Ma istaagtid meelna ma gaadhid. Indha xumidii aad shalay aragtay kuma ay diirin
iskumana aad doorin ee tabtii darraad baad tahay. Hadma ayaad is beddeli? Naftaada waxbaba uguma fadhidide maatida iyo maxasta maad u naxdid? Aheey ah! Illeen “Madax muuqda iyo mindi saawira, midna lagama quusto” maxaan kaagaga harraadi. Dunidii cammirnayd toban ilbiriqsi bay isku beddeshay. Bul, uuradu bug dhawaaqu Waa kaas is dhegaystay laba meel ku ballansanaa 10 ilbiriqsi gudohood waa kaas mid aakhira ugu hayaamay midi waa kaas dhabarka beelay ee dhakhtarka ka taahaya inbaa dhaayaha wayaay, ku baa dhego beelay kuwaa dhiigbaxay.

Toban ilbidhiqsi oo aad soo daahday waadigaas ku badbaaday e maanta maytida la tiriyo een cidna loo qaban baad ka mid ahaan lahayd. Welise banbada maad dhigin. Qof ilbidhiqsi kasta geeriyoonkara baad tahay. Haa, mayd han iyo hammi leh baad tahay! Sidan bay noloshaadu tahaye goorma ayaad bomka tuuraysaa?

W.Q: Dayax Axmed-iley

The post Toban ilbidhiqsi appeared first on Akademiye Goboleedka Af Soomaaliga AGA.

Sheekofaneeddaani “Kula-Lihi” waxay raacaysaa jidka cusub iyo habtabinta masraxiyadda cusub ee uu daahfuray Buuni Cali Jimcaale Axmed. Waxsoosaarkiisii ‘Gaso, Ganuun iyo Gasiin’ ayuu Buuni Cali Jimcaale ku daahfuray habtabin, habqoraal, habsheekaysiga shakhsiyadaha iyo dhammaan waxqabad ku cusub masraxa suugaanlayda Soomaaliyeed.

Ogaalkeey sheekadaani waa sheekada labaad ee dhabbahaas abbaarayso misana qulqulkeedu u qaabaysan yahay si farshaxannimo faneed iyo qibrad suugaaneed laga dhadhansan karo. Diktoor Xuseen M. Cabdulle “Wadaad” ayaa hal’abuurkaan u qalin qaatay, iyada oo laga dhadhansan karo hibada, qibradda, iyo aqoontiisa suugaaneed iyo midda afaqoolnimo ee uu leeyahay diktoorku.

Hal’abuurka suugaaneed middeeda ugu macnaha wayn uguna dufanka badan waa midda uu curiyo suugaanyahan sare, farshaxankeedana loo qaabeeyo qaabab iskugu dhafan sarbeeb, isku sidkinta dhabta iyo mala’awaalka.

Sheekadu waxay u soconaysaa qaabab isku dhafan, jilaayaashu waxay u sheekaysanayaan qaab ka duwan jidkii hore ee lagu yiqiin habsheekaysiga shakhsiyadaha, hal’abuuruhuna wuxuu adeegsanayaa lahjado kala duwan oo taasi waxay caddaynaysaa afaqoolnimada curiyaha. Xalqadda ugu horrayso ee sheekada markii aad billowdo ayuu maankaagu godlanayaa, oo waxaad galaysaa guux cusub iyo hirar aanan kala joogsi lahayn. Waxaad dhex muquuranaysaa waydiimo falsafi ah, suugaanta qaybaheeda ka la duwan, lahjado kala soocan, shakhsiyado habtabintooda iyo habsheekaysigooda aa la yaabayso. Habqoraalka sheekada iyo shubaalka dhacdoonyinka sida ay dhacayaan ayaa akhristaha maankiisa godlinaayo, oo qayb walba dhacdooyinkeeda waxay u baahan yihiin u fiirsi, dhow-mar-akhrin iyo waliba u fiirsiga mucda fikradda.

Hal’abuurkaani kaliya ma aha sheeko tabinayso dhacdooyin iyo shakhsiyado sheekaysanaayo balse way ka sal wayn tahay, kana miisaan dheer tahay. Sheekadu waxay ka hadlaysaa bulshada, waxay uga hadlaysaa qaab isla-hadal ah. Waxay arrin kasta uga hadlaysaa qaab suugaanaysan, mar kale qaab falsafadaysan, isla mar kale waxay uga hadlaysaa qaab dhabsheegnimo badan laga dhadhansan karo.

 Murti tirabeel ah, argatiyo falsafadaysan iyo dhacdooyin isku sidkan ayaad dhex jibaaxaysaa kolka aad akhrinayso waxsoosaar nuucaan oo kale ah. Shakhsiyadaha waxay ku kala garqaadanayaan lahjado kala gooni ah, oo taasi waxay ku tusinaysaa in bulshadu kala lahjado duwan yihiin. Lahjad walba murti gooni ah iyo suugaan iskeeda u soocan ayay leedahay oo taasi waxaad ugu dhextagaysaa sheekada.

Sheekadu waxay kulminaysaa murti, dhacdooyin, habsheekaysi, falsafad iyo maskax-maaxinno tirabeel ah. Waxay sidoo kale kulmanaysaa suugaanlayda Soomaaliyeed, deegaanno iyo lahjado ka la soocan. Waxay diiradda saaraysaa bulshada, dhaqannada doorsoomay, hunguriyaynta iyo habowga dadnimada. Waxay sidoo kale sheekadu tilmaamaysaa ‘Xaaraan-ku-naaxa’ iyo ku faaniddiisa boobka. Waxay tilmaamaysaa kala irdhoobidda bulshada iyo ka tagista dadnimada oo waxaad ka dhadhansan kartaa dhinacyada laga duulaayo.

Idlayntayda waxaan ku soo afmeerayaa; sheeko iyo waxsoosaar nuucaan oo kale ah inaan looga maanbuuxsan karin mar-akhrin, dulmar iyo jaadad kale. Tiraabta nuucaan oo kale ah ee kulminayso suugaanta qaybaheeda ka la duwan, afka iyo lahjadihiisa, bulshada iyo dhaqankeeda misana tilmaamayso ceebaha la caadaystay loogama kaaftoomi karo mar-akhrin ee waxay u baahan tahay dhowrmar-akhrin. Habtabinta iyo jidkaan cusub ee ay sheekadu raacayso ayaa u baahan fahan dheer, ablablayn iyo duljoogsi. Habkaani wuxuu kugu qasbayaa sadarro aad soo akhrisay in aad dib ugu noqoto, habsheekaysi shakhsiyado is dhaafsadeen in aadan waxba ka fahmin oo ay kugu qasabto in aad raadsato eraybixinnada qof ama qaamuus kaa caawiyo. Jidkaani wuxuu suugaanlayda dhexdeeda ka abuurayaa dood muc wayn leh, ninkii is mahdiyana wuxuu jidkaani dilayaa qabkiisa oo wuxuu ku riixayaa in suugaantu aanay ahayn jid hal dhinac ah uun.

W/Q: Maxamed D. Ciise

                                                                   Dhammaad.

The post Dhiganaha “Kula-Lihi” (Faallo) appeared first on Akademiye Goboleedka Af Soomaaliga AGA.

Ugu horreyntii, waxaa munaasabadaasi ka hadashay qoraha dhiganahaasi Farxiyo Muxudiin Yuusuf Lama-filaan, waxayna si faahfaahsan uga sheekaysaysay nuxurka uu xambaarsan yahay dhiagnahaasi, iyadoo iftiimisay inuu dhiganaheeda ka hadlayo qiso jaceyl ah oo dhex martay gabar iyo macallinkeeda.

 “Sheekadu ma aha dhaaya-ka-cabbir, ee waa dhab ka hadal la jaanqaadeysa jiilka maanta jooga iyo kuwa berri daalacan doona. Waxay gudbinaysaa, fariimo iskugu jira; qiimaha saaxiibnimada, daacadnimada xiriirka, xishoodka dumarka, garashada waalidka, kobcinta aqoonta iyo kasbashada qofkaaga” ayay tiri Farxiya Lama-filaan.

Qaar ka mid ah ka qeybgalayaashii bandhigaasi ayaa sheegay in dhiganaha Suleekha uu xambaarsan yahay sheeko waxtar badan oo loo baahan yahay in wax laga barto, iyaga oo qoraha dhiganahaasi ku bogaadiyay sida farshanka leh oo ay u soo bandhigtay sheekada Suleekha.

Dhiganaha Suleekha oo si cajiib ah loo qorey ayaa wuxuu caddeynayaa in qiso waliba aysan ku dhammaan guuldarro.

The post Dhigane la Magac baxay Suleekha oo Daahfur loogu Sameeyay Muqdisho appeared first on Akademiye Goboleedka Af Soomaaliga AGA.

Loading...

Taking too long?

Reload document

| Open in new tab

The post Dabargo’a Suugaanta Carruurta Soomaaliyeed appeared first on Akademiye Goboleedka Af Soomaaliga AGA.

Loading...

Taking too long?

Reload document

| Open in new tab

The post TOBAN (10) ILBIDHIQSI appeared first on Akademiye Goboleedka Af Soomaaliga AGA.

The post Cidna Eersanmaayo: Gorfayn Sheeko-faneedda Habeen-eersi appeared first on Akademiye Goboleedka Af Soomaaliga AGA.

Loading...

Taking too long?

Reload document

| Open in new tab

The post Isha Cumar ka Lulata (Kaydka Sheeko-Dhaqameed) appeared first on Akademiye Goboleedka Af Soomaaliga AGA.

The post Gorfeynta Ababinta Toosan (Ammaan iyo Iimo) appeared first on Akademiye Goboleedka Af Soomaaliga AGA.

Qoraha oo hordhaca ku sharraxaya magaca buugga waxa uu leeyahay: magaca buuggu waa Mangalool, oo kooban labada eray ee kala ah Man iyo Galool. ‘Man’ Soomaali ahaan waa ubaxa kiisa cad ee ka baxa dhirta qodaxdlayda ah sida galoolka, qudhaca, maraaga…. ikk. Sidaas darteed, Mangalool waa mankii galoolka ama ubaxii ka baxay geedka galoolka.

Waxa uu ku iba-furmayaa buuggu, maanso la yiraahdo: “Dhulka waayo noo joog” oo ah codsi iyo duco loo dirayo hooyada, waxa uu ku soo abyoomayaa isla maanso baafinaysa hooyada lana yiraahdo: “Kummee hooyooy, kummee?” oo ah maanso qiiro badan.

Intaas dhexdooda waxa ku jira 98 maansood oo ka hadlaya wax kastoo nolosha iyo waayaheeda ku saabsan. Waa maansooyin kuligood taabanaya dareenka, dadka iyo degaanka Soomaaliyeed.

Masalan aan milicsanno sida uu dareenka u sifeeyay buuggu, waxan soo dhufan karnaa dhawr maansood oo la xiriira qalbiga iyo jacalka, sida ee “Jacaylka iyo billowga Tignoolajiyadda”, 9aad; “Geedka Caashaqa”, 62aad iyo “Hinqasho”, 98aad.

Maansooyinka degaanka ka hadlaya aad bay uga badan yihiin buugga dhexdiisa, masalan magaalooyinka sita magaca maansooyinka qaarkood: Ubaxii Jammaame, 3aad; Isha Ceerigaabo, 10aad; Wajaale iyo Wardheer, 19aad; Inantii Ceelbuur, 39aad ikk.

Buugga oo ku qoran erayo nuxur leh, mar waa taariikh, tusaale maansada Dalkii Mandela, 33aad, waxa ka horreeya taariikh kooban oo Mandela iyo halgankiisa dulamaraysa; marna waa tilmaan maansada Mayay, 18aad.

Gudaha boqolka maansood dhexdooda kama gayoonaysid. Qofba wax baa taabta e, maaansada sida gaarka ah ii damqisay waa geeraarka Laba Geed, 41aad. Waa qaddiyad xanuun badan. Maansadu waxay ku hadlaysaa afka wiil loo garbaduubay gardarro loona soocay haybta uu yahay darteed.

Gabagabada waxaan qoraha buugga Mangalool leeyahay, waad ku mahadsan tahay, in aad noo hal-abuurtay maansooyinkaas quruxda iyo toolmoonida badan. Sidoo kale, Md Cismaan Dubbe, waad ku mahadsan tahay in aad mar labaad isu xilsaartay hal-abuurkaagii oo aad noo hal qortay. Mar saddexaadna waxaan si gaar ahaaneed kaaga mahadnayaa, in aad buugaagga ii hibaysay.

      W.D

Seynab Ugbaad

The post Mangalool Milicsi Kooban (Suugaanta Cismaan Dubbe, 2022) appeared first on Akademiye Goboleedka Af Soomaaliga AGA.